اگر هنگام عبور از خیابان به ساختمانهای مجاور یکدیگر دقت کرده باشید، احتمالاً متوجه فاصلهای شدهاید که در بعضی ساختمانها میان دو سازه دیده میشود. این فاصله گاهی از نمای بیرونی قابل مشاهده است و گاهی با پوششهای مخصوص ساختمانی پنهان میشود. اما آیا تابهحال فکر کردهاید چرا مهندسان ترجیح میدهند دو ساختمان کنار هم را کاملاً به یکدیگر متصل نکنند؟ علت فاصله بین دو ساختمان صرفاً ایجاد فضای خالی میان دو ملک نیست، بلکه به یکی از اصول مهم طراحی سازه در برابر زلزله ارتباط دارد. ساختمانها در زمان وقوع زلزله مانند اجسامی کاملاً ثابت رفتار نمیکنند؛ بلکه تحت تأثیر نیروهای جانبی زمین حرکت میکنند و ممکن است هرکدام جابهجایی متفاوتی داشته باشند. اگر فضای کافی میان آنها در نظر گرفته نشود، احتمال برخورد دو سازه و ایجاد خسارت افزایش پیدا میکند.
به همین دلیل، در طراحی ساختمانهای مجاور از فاصلهای مهندسیشده به نام «درز انقطاع» استفاده میشود. در ادامه بررسی میکنیم که این فاصله چرا ایجاد میشود، چگونه تعیین میشود، چه خطراتی در صورت حذف آن وجود دارد و برای محافظت از فضای ایجادشده چه تمهیداتی لازم است.
علت فاصله بین دو ساختمان چیست؟
اصلیترین علت فاصله بین دو ساختمان، جلوگیری از برخورد آنها هنگام زلزله است. زمانی که زمین بر اثر فعالیت گسل یا سایر عوامل لرزهای حرکت میکند، این حرکت به پی و سپس به بدنه سازه منتقل میشود. در نتیجه، ساختمان ممکن است در جهت افقی نوسان کند و طبقات آن نسبت به موقعیت اولیه خود جابهجا شوند. نکته مهم این است که همه ساختمانها هنگام زلزله رفتار یکسانی ندارند. ارتفاع، وزن، نوع اسکلت، سیستم مقاوم جانبی، سختی سازه و مشخصات خاک از جمله عواملی هستند که بر میزان و نحوه حرکت ساختمان تأثیر میگذارند.
برای مثال، ممکن است دو ساختمان کنار یکدیگر از نظر تعداد طبقات یا سیستم سازهای تفاوت داشته باشند. در چنین شرایطی، هنگام زلزله میزان جابهجایی جانبی آنها نیز میتواند متفاوت باشد. اگر این دو ساختمان بدون فاصله کافی ساخته شده باشند، حرکت آنها ممکن است باعث برخورد بخشهایی از سازه شود. این پدیده در مهندسی زلزله با اصطلاح «ضربه ساختمانها» یا Seismic Pounding شناخته میشود. بنابراین، فاصلهای که میان دو ساختمان در نظر گرفته میشود، فضایی برای جلوگیری از تماس مخرب آنها در زمان حرکت لرزهای فراهم میکند.

درز انقطاع چیست و چرا در ساختمان اجرا میشود؟
درز انقطاع یک فاصله پیشبینیشده در طراحی و اجرای ساختمان است که به کمک آن، دو سازه مجاور از نظر حرکت جانبی از یکدیگر جدا میشوند. هدف از ایجاد این فاصله آن است که هر ساختمان بتواند در زمان زلزله متناسب با ویژگیهای سازهای خود حرکت کند، بدون اینکه به ساختمان کناری برخورد کند. این فاصله معمولاً در مرز مشترک دو ساختمان یا در قسمتهایی از یک سازه که باید بهصورت مستقل رفتار کنند، در نظر گرفته میشود. البته درز انقطاع صرفاً یک فضای خالی در معماری ساختمان نیست؛ بلکه بخشی از الزامات طراحی لرزهای محسوب میشود و مقدار آن باید بر اساس محاسبات مهندسی تعیین شود.
مهمترین اهداف اجرای درز انقطاع عبارتاند از:
- فراهم کردن فضای کافی برای جابهجایی جانبی ساختمان هنگام زلزله
- کاهش احتمال برخورد ساختمانهای مجاور به یکدیگر
- جلوگیری از انتقال نیروهای ضربهای ناخواسته میان سازهها
- کاهش احتمال آسیب به اجزای سازهای و غیرسازهای در اثر برخورد
- فراهم کردن امکان رفتار مستقل برای سازههای مجاور
ساختمانها هنگام زلزله چگونه به یکدیگر برخورد میکنند؟
برای درک بهتر اهمیت فاصله بین دو ساختمان، باید با نحوه حرکت سازهها هنگام زلزله آشنا شویم. نیروهای ناشی از زلزله معمولاً در جهت افقی نیز به ساختمان وارد میشوند. در واکنش به این نیروها، اسکلت ساختمان تغییرشکل میدهد و طبقات آن ممکن است در جهتهای مختلف حرکت کنند. میزان این حرکت به مشخصات دینامیکی سازه و ویژگیهای زمین وابسته است. فرض کنید دو ساختمان در کنار یکدیگر قرار دارند. ساختمان اول پنج طبقه و ساختمان دوم ده طبقه است. این دو سازه ممکن است از نظر جرم، سختی و زمان تناوب طبیعی تفاوت قابلتوجهی داشته باشند. در نتیجه، هنگام زلزله لزوماً با سرعت و دامنه یکسانی حرکت نمیکنند. اگر یکی از ساختمانها به سمت دیگری حرکت کند و فاصله میان آنها کافی نباشد، ممکن است لبه سقف یک طبقه با ستون یا دیوار ساختمان مجاور برخورد کند. چنین برخوردی میتواند نیروی ضربهای قابلتوجهی ایجاد کند؛ بهخصوص اگر محل تماس دو ساختمان در ارتفاع طبقات با یکدیگر هماهنگ نباشد. در این وضعیت، احتمال آسیب به اجزای سازهای افزایش پیدا میکند. به همین دلیل، مهندسان هنگام طراحی ساختمان تنها به استحکام اسکلت توجه نمیکنند، بلکه فضای لازم برای حرکت سازه را نیز در نظر میگیرند.
فاصله استاندارد بین دو ساختمان چقدر است؟
یکی از پرسشهای رایج درباره علت فاصله بین دو ساختمان، مقدار این فاصله است. آیا تمام ساختمانها باید به یک اندازه از یکدیگر فاصله داشته باشند؟ پاسخ منفی است. فاصله استاندارد بین دو ساختمان به شرایط سازهای و مشخصات پروژه بستگی دارد و نمیتوان یک عدد ثابت را برای تمام ساختمانها در نظر گرفت. از مهمترین عوامل مؤثر بر تعیین عرض درز انقطاع میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
۱. ارتفاع ساختمان
ارتفاع سازه یکی از عوامل مهم در تعیین فاصله موردنیاز است. ساختمانهای بلندتر معمولاً ظرفیت جابهجایی جانبی بیشتری دارند و به همین دلیل، محاسبه فاصله آنها باید با توجه به رفتار لرزهای سازه انجام شود.
۲. میزان تغییرمکان جانبی
هر ساختمان در زمان زلزله به میزان مشخصی جابهجا میشود. این تغییرمکان به سیستم مقاوم در برابر زلزله، سختی، جرم و ویژگیهای دینامیکی سازه وابسته است. هرچه جابهجایی نسبی مورد انتظار دو ساختمان بیشتر باشد، فضای بیشتری برای جلوگیری از برخورد آنها لازم خواهد بود.
۳. نوع سیستم سازهای
ساختمانهای دارای اسکلت فولادی، بتنآرمه یا سیستمهای مقاوم جانبی متفاوت، رفتار یکسانی در برابر زلزله ندارند. نوع سیستم باربر جانبی میتواند بر میزان تغییرمکان و در نتیجه بر عرض موردنیاز درز انقطاع تأثیر بگذارد.
۴. مشخصات ساختمان مجاور
برای تعیین فاصله موردنیاز، فقط ویژگیهای ساختمان موردنظر اهمیت ندارند؛ بلکه رفتار سازه مجاور نیز باید بررسی شود. اختلاف ارتفاع، سختی و میزان جابهجایی دو ساختمان میتواند بر احتمال برخورد آنها اثر بگذارد.
در ایران، ضوابط طراحی لرزهای ساختمانها در استاندارد ۲۸۰۰ مطرح شده است. بنابراین، تعیین مقدار درز انقطاع باید با توجه به نسخه معتبر آییننامه و شرایط واقعی پروژه توسط مهندس محاسب انجام شود.
آیا فاصله بین دو ساختمان فقط برای جلوگیری از زلزله است؟
زلزله مهمترین دلیل پیشبینی درز انقطاع میان ساختمانهای مجاور است؛ اما درک رفتار سازهها نشان میدهد که حرکت ساختمانها همیشه به زلزله محدود نمیشود. سازهها تحت تأثیر عوامل مختلفی مانند تغییرات دما، جمعشدگی بتن، خزش و تغییرشکلهای بلندمدت قرار میگیرند. این عوامل میتوانند باعث تغییر ابعاد یا ایجاد جابهجایی در اجزای ساختمان شوند. البته باید توجه داشت که همه فاصلههای موجود در ساختمانها یک کارکرد ندارند. برای مثال، درز انقطاع با هدف جداسازی لرزهای ساختمانهای مجاور در نظر گرفته میشود، در حالی که درز انبساط یا درز حرکتی میتواند برای کنترل تغییرشکلهای ناشی از تغییرات دما و سایر عوامل طراحی شود. بنابراین، نباید هر فاصلهای را که در نمای ساختمان، کف یا میان دو بخش سازه دیده میشود، درز انقطاع در نظر گرفت. شناخت نوع درز برای انتخاب روش اجرای صحیح و مصالح مناسب اهمیت زیادی دارد.

اگر بین دو ساختمان درز انقطاع اجرا نشود چه اتفاقی میافتد؟
حذف درز انقطاع یا اجرای فاصلهای کمتر از مقدار موردنیاز میتواند هنگام زلزله خطر برخورد ساختمانها را افزایش دهد. این مسئله بهخصوص در مناطق شهری که ساختمانها با ارتفاعها و سیستمهای سازهای متفاوت در کنار یکدیگر قرار دارند، اهمیت بیشتری پیدا میکند. در کنار درز انقطاع، بند انبساط نیز در بخشهای مختلف ساختمان برای کنترل تغییرات ابعادی ناشی از نوسانات دما و جلوگیری از ایجاد تنش و ترکخوردگی در مصالح مورد استفاده قرار میگیرد.
برخورد دو ساختمان ممکن است در قسمتهای مختلف سازه رخ دهد و میزان خسارت آن به شدت زلزله، مقدار جابهجایی، محل برخورد و ظرفیت مقاوم اجزای درگیر بستگی دارد.
برخی از پیامدهای احتمالی عبارتاند از:
آسیب به ستونها و تیرها: برخورد در محل نامناسب میتواند نیروهای ضربهای به اجزای اصلی سازه وارد کند و باعث ایجاد ترک، شکستگی یا آسیبهای جدیتر شود.
تخریب دیوارها و اجزای غیرسازهای: دیوارهای پیرامونی، تیغههای داخلی و اجزای متصل به نما نیز ممکن است بر اثر حرکت و برخورد ساختمانها آسیب ببینند.
آسیب به نمای ساختمان: در صورت نبود فضای کافی، اجزای نما ممکن است تحت فشار قرار بگیرند و دچار ترکخوردگی، جداشدگی یا شکست شوند.
افزایش خسارت در ساختمانهای مجاور: برخورد میتواند نیروهای پیشبینینشدهای به ساختمان دیگر وارد کند و دامنه آسیب را از یک سازه به سازه مجاور گسترش دهد.
البته شدت و نوع خسارت در هر پروژه متفاوت است و نمیتوان بدون بررسی شرایط سازه، وقوع آسیب مشخصی را قطعی دانست.
درز انقطاع در کدام قسمتهای ساختمان اجرا میشود؟
محل اجرای درز انقطاع به نقشه سازه، شکل ساختمان و شرایط مجاورت آن با ساختمانهای دیگر بستگی دارد. یکی از رایجترین محلهای اجرای این فاصله، مرز مشترک ساختمانهای مجاور است؛ یعنی جایی که دو ساختمان در کنار یکدیگر ساخته میشوند و برای جلوگیری از برخورد احتمالی آنها به فاصله مشخصی نیاز است. در برخی پروژهها نیز به دلیل شکل نامنظم پلان یا پیچیدگیهای سازهای، ممکن است طراح تصمیم بگیرد بخشهایی از یک ساختمان را به قسمتهای مستقل تقسیم کند. در چنین شرایطی، ایجاد درز جداساز میتواند به بهبود رفتار لرزهای سازه کمک کند.
درز انقطاع ممکن است در بخشهای مختلف ساختمان از جمله مجاورت دیوارهای خارجی، نما و قسمتهای مرتبط با کف دیده شود. با این حال، نحوه ادامه آن در طبقات و جزئیات اجرایی باید بر اساس نقشههای مصوب سازه تعیین شود.
فضای بین دو ساختمان چگونه پوشانده میشود؟
پس از ایجاد درز انقطاع، یکی از مسائل اجرایی مهم، محافظت از فضای میان دو ساختمان است. این قسمت ممکن است در معرض بارندگی، گردوغبار، رطوبت و سایر عوامل محیطی قرار بگیرد. از طرف دیگر، باز ماندن نامناسب این فاصله میتواند از نظر ظاهری نیز برای نمای ساختمان مشکل ایجاد کند. برای حل این مسئله، از روشهای مختلف پوشش درز استفاده میشود. یکی از راهکارها استفاده از پروفیلهای مخصوص پوشش درز انقطاع است که با توجه به محل نصب، عرض فاصله و میزان حرکت مورد انتظار انتخاب میشوند. پروفیل پوشش درز انقطاع باید به شکلی طراحی و نصب شود که ضمن محافظت از فضای درز، امکان حرکت نسبی دو ساختمان را محدود نکند.
در انتخاب این محصولات، توجه به چند نکته اهمیت دارد:
- عرض درز و میزان جابهجایی احتمالی ساختمانها
- محل نصب پوشش در نمای داخلی یا خارجی
- مقاومت در برابر رطوبت و شرایط محیطی
- جنس و دوام پروفیل
- نحوه اتصال پوشش به سطوح مجاور
- امکان حرکت و تغییرشکل پوشش بدون ایجاد فشار ناخواسته به سازه
استفاده از پوشش نامناسب یا اتصال صلب آن به دو ساختمان میتواند عملکرد درز را مختل کند. به همین دلیل، انتخاب محصول و روش نصب باید با جزئیات فنی پروژه هماهنگ باشد.
آیا میتوان درز انقطاع را با مصالح ساختمانی پر کرد؟
یکی از اشتباهات احتمالی در اجرای ساختمان، پر کردن کامل فضای درز انقطاع با مصالح سخت و غیرقابلانعطاف است. چنین کاری میتواند هدف اصلی ایجاد درز را از بین ببرد. در واقع، درز انقطاع باید امکان حرکت نسبی ساختمانها را حفظ کند. اگر این فضا با مصالحی مانند ملات سخت یا بتن به شکلی پر شود که دو سازه به یکدیگر قفل شوند، هنگام زلزله ممکن است نیروهای ناخواسته میان آنها منتقل شود. البته این موضوع به معنی آن نیست که درز انقطاع در تمام شرایط باید کاملاً خالی باقی بماند. بر اساس جزئیات طراحی، ممکن است بتوان از مصالح کممقاومت یا پوششهای انعطافپذیر و مناسب استفاده کرد؛ به شرط آنکه این مصالح مانع عملکرد لرزهای درز نشوند. بنابراین، نوع پرکننده یا پوشش باید بر اساس مشخصات فنی پروژه انتخاب شود و تصمیمگیری درباره آن نباید صرفاً بر مبنای ظاهر نما باشد.

نکات مهم در اجرای صحیح درز انقطاع
عملکرد مناسب درز انقطاع تنها به ایجاد فاصله در زمان ساخت محدود نمیشود. رعایت جزئیات اجرایی و جلوگیری از مسدود شدن آن در مراحل مختلف ساختوساز نیز اهمیت دارد.
مهمترین نکاتی که باید مورد توجه قرار بگیرند عبارتاند از:
- عرض درز باید مطابق محاسبات مهندس سازه و ضوابط آییننامهای تعیین شود.
- درز باید در بخشهای پیشبینیشده در نقشههای اجرایی حفظ شود.
- مصالح نازککاری، ملات و اجزای نما نباید به شکلی اجرا شوند که دو ساختمان را به یکدیگر متصل و حرکت آنها را محدود کنند.
- پوششهای مورد استفاده باید متناسب با میزان حرکت احتمالی سازه باشند.
- در قسمتهای در معرض بارندگی، جزئیات آببندی باید بهگونهای طراحی شوند که مانع عملکرد درز نشوند.
- پس از اجرای نما و نازککاری نیز باید از مسدود نشدن فضای عملکردی درز اطمینان حاصل شود.
جمعبندی؛ چرا بین دو ساختمان فاصله ایجاد میکنند؟
علت فاصله بین دو ساختمان، فراهم کردن فضای لازم برای حرکت مستقل سازهها و کاهش احتمال برخورد آنها هنگام زلزله است. این فاصله که با عنوان درز انقطاع شناخته میشود، یکی از جزئیات مهم طراحی لرزهای ساختمان به شمار میرود و مقدار آن باید بر اساس ویژگیهای سازه و ضوابط فنی تعیین شود. در کنار طراحی صحیح، اجرای اصولی و محافظت از فضای درز نیز اهمیت دارد. استفاده از پوششها و پروفیلهای مخصوص میتواند از نفوذ عوامل محیطی و ایجاد ناهماهنگی ظاهری در نما جلوگیری کند؛ البته به شرط آنکه امکان حرکت نسبی دو ساختمان همچنان حفظ شود. در نهایت، درز انقطاع یک فاصله اضافی و بدون کاربرد نیست، بلکه بخشی از تمهیدات مهندسی برای کاهش خسارات احتمالی زلزله و افزایش ایمنی ساختمانهای مجاور است.